بیماری سل :

    سل یک بیماری عفونی قابل انتقال می باشد . که توسط باکتری به نام میکوباکتریوم توبرکلوزیس ایجاد می شود . نام دیگر میکوباکتریوم توبرکلوزیس باسیل کخ است زیرا در سال 1882 ( میلادی ) پرفسور رابرت کخ دانشمند آلمانی آن را یافت . نوعی از این بیماری که به سل گاوی موسوم است ، میان انسان و چهار پایان مشترک است . سه گونه این باکتری شناخته شده است .

1-میکوباکتریوم توبرکلوزیس بویس عامل سل گاوی

2-میکوباکتریوم توبرکلوزیس هومی نیس عامل سل انسانی

3-میکوباکتریوم توبرکلوزیس آویوم عامل سل مرغی

راه انتقال بیماری :

    اصلی ترین راه ابتلا و استنشاق ترشحات یا غبار آلوده به باسیل سل می باشد که معمولا ناشی از تماس با بیمار سلی درمان نشده می باشد . بیماری سل از راه صحبت ، سرفه و عطسه کردن از بیماران مبتلا به سل ریوی به دیگران منتقل می شود . یک سرفه می تواند حدود 3000 ریز قطره عفونی تولید کند . این ریز قطره ها به سرعت خشک می شوند و در هوا معلق می مانند و در صورت استنشاق وارد ریه افراد
می شوند .

    · باکتری سل همچون سرما خوردگی به سادگی به دیگران منتقل می شوند .

    · سل گاوی می تواند از طریق مصرف لبنیات آلوده و غیر پاستوریزه انسان را آلوده نماید .

    این باکتری می تواند تمامی اعضای بدن را گرفتار کند اما بیشتر ریه ها را گرفتار می کند . باکتری سل پس از ورود به ریه ها در آنجا تکثیر پیدا می کند و معمولا پس از تحریک سیستم ایمنی بر آن در همان محل به صورت نهفته باقی می ماند و در صورت ایجاد شرایط مساعد ممکن است سل ریوی بروز کند . گاهی باکتری پس از تکثیر در
ریه ها از طریق خون به سایر اعضای بدن منتقل می شود و ایجاد سل در آن عضو
می نماید . ندرتا باکتری بلافاصله پس از ورود به ریه ها ، شروع به فعالیت و تکثیر
می کند و موجب بیماری فعال در ریه ها می گردد که این نوع در کودکان و بیمارانی که اختلال سیستم ایمنی دارند ، شایعتر است .

عوامل مساعد کننده :

    بعضی از عواملی که باعث می شود آلودگی به سل تبدیل به بیماری شود یا فرد سالم در معرض بیشتری برای بیمار شدن باشد در زیر آمده است :

1-عفونت ایدز

2-استفاده از مواد مخدر

3-عفونت اخیر با میکوباکتریوم توبرکلوزیس ( طی 2 سال گذشته )

4-علائم رادیوگرافی قفسه سینه که دال بر سل قبلی باشد ( در افرادی کامل درمان نشده اند یا اصلا درمان نشده اند ) .

5-دیابت ملیتوس

6-سیلیکوز یا سیلیکوزیس

7-درمان طولانی باکورتیکواستروییدها(داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی)

8-سرطان سر و گردن

9-بیماریهای خونی

10-   بیماریهای کلیوی پیشرفته

11-   وزن بدن پایین ( 10 درصد یا کمتر از 10 درصد وزن مطلوب )

· آلودگی به ایدز یکی از عوامل موثر در ابتلا به سل می باشد . یعنی فردی که به ایدز مبتلا باشد 5- درصد احتمال دارد که به سل مبتلا شود .

اشکال بیماری سل :

    · سل ریوی که اگر ریه ها را درگیر کند بیماری سل ریوی حادث می شود که خود شامل دو گروه می شود :

    الف – سل ریوی با خلط مثبت ( یعنی حاوی مایکوباکتریوم )

    ب – سل ریوی با خلط منفی ( یعنی فاقد مایکوباکتریوم )

    بیماران مبتلا به سل ریوی از مهترین گروه می باشند زیرا این گروه به عنوان مخزن بیماری در جامعه نقش دارند و موجب انتقال بیماری به سایر افراد می گردند .

    · سل خارج ریوی : سل ممکن است به جز ریه اعضای مختلفی از بدن را گرفتار کند که این اعضا می تواند شامل غدد لنفاوی ، استخوان و مفاصل ، ستون مهره ها ، دستگاه ادراری تناسلی ، شکم و روده ، پریکارد قلب باشد .

علائم بیماری :

    سل اولیه معمولا بی نشانه است و در جریان معاینه معاشران بیماران سلی کشف می شود .

    هر بیماری که یک یا چند علائم زیر را داشته باشد باید مشکوک به بیماری
سل شد :

1-سرفه بیش از 3 هفته ( شایعترین علامت ) (معمولا خشک )

2-تب و عرق شبانه

3-بی اشتهایی

4-خلط فراوان

5-خلط خونی

6-درد قفسه سینه

· در کودکان نارسایی رشد می تواند از علائم سل باشد .

· سل خارج ریوی بستگی به قسمت مورد ابتلا علامتهای خاص خود را خواهد داشت .

عارضه های بیماری :

    بسته به دستگاه درگیر و مدت درگیری سل می تواند منجر به پلورزی ( جمع شدن مایع در فضای جنب ) ، آمپیم ( پلورزی چرکی سلی )، هموپتزی ( خونریزی زخمهای مخاط برونش ) که معمولا جزیی است ولی می تواند به خونریزی کشنده نیز منجر شود . خنازیر یا لنفادنیت گردن تورم گره های لنفاوی که ممکن است با ترشح نیز همراه شود . تخریب کلیه ها ؛ اختلال های باروری در گرفتاری اندام ها تناسلی ، شکستگی مهره ها و ... شود .

 

 

اهمیت مبارزه صحیح با سل :

    با تشخیص به موقع و درمان صحیح بیماران مبتلا به سل به راحتی می توان با این بیماری مبارزه کرد .

    ولی اگر بیماران را نتوانیم تشخیص دهیم به راحتی هر بیمار مسلول سالانه 10 تا 15 نفر دیگر را در خانواده و نزدیکان خود آلوده می کند و مهمتر آنکه اگر بیمار مبتلا به سل ریوی را تشخیص دهیم ولی تحت درمان صحیح و دقیق قرار نگیرد ، موجب به وجود آمدن میکروب سل مقاوم به دارو می گردد که دیگر داروهای ضد سل معمولی بر آن اثر نمی کند و در نتیجه بیماری وخیم تر شده و به راحتی قابل درمان نیست و اگر به دیگران منتقل شود مشکلات زیادی را به وجود می آورد .

    · عدم درمان صحیح و دقیق بیماران مسلول موجب بروز بیماری لا علاجی
می گردد .

    · سل بیماری فقرا می باشد .

روشهای تشخیص :

    · آزمون توبرکولین

    · کشف خلط

3 نمونه خلط از بیمار گرفته و به آزمایشگاه ارسال می گردد . نحوه گرفتن نمونه خلط:

    1-  ابتدا در اولین مراجعه فرد مشکوک یک نمونه گرفته می شود .

    2- ظرفی به بیمارداده می شود که مشخصات بیمار در سطح خارجی ظرف نوشته شده است.و بیمار باید نمونه دوم خود راصبح زود وقبل از مراجعه دوم جمع آوری کند .

3- در مراجعه دوم نمونه سوم از وی گرفته می شود .

    · رادیو گرافی سینه

    · نمونه برداری بافتی

درمان :

    مصرف داروهای ضد سل راه اصلی درمان این بیماری می باشد . دوره درمان و تعداد داروی مورد مصرف بسته به شدت بیماری و قسمتهای درگیر بدن متفاوت است ولی به طور متوسط بین شش ماه تا یک سال می باشد . آلودگی همزمان به بیماری ایدز می تواند درمان بیماری را بسیار مشکل کند . درمان انواع مقاوم به درمان باسیل سل از چالشهای پزشکی است . طول مدت درمان معمول 6 ماه است که 2 ماه اول مرحله
حمله ای شامل 4 داروی ایزونیازید ، ریفامپین ، پیرازینامید و اتامبوتول است و 4 ماه بعدی در مرحله نگهدارنده از 2 داروی ایزونیازید و ریفامپین استفاده می شود .

    داروهای استرپتومایسین و پارا آمینوسالیسیلیک اسید PAS برای درمان سل انسان مفید است .

عوارض داروهای ضد سل :

    سرگیجه ، تهوع ، تاری دید ، عدم تعادل ، زرد شدن سفیدی چشم ها ، دل درد ، استفراغ و وزوز گوش که در صورت مشاهده این علائم باید مصرف داروها قطع شود و پزشک در جریان قرار گیرد .

    · نارنجی شدن یا قرمز شده رنگ ادرار یا سایر ترشحات بدن در اثر مصرف ریفامپین می باشد و هیچگونه خطری ندارد .

پیشگیری :

1-بعد از 2 هفته از شروع درمان امکان انتقال بیماری به دیگران وجود ندارد ولی در 2 هفته اول درمان باید از تماس های مکرر با بیمار مبتلا به سل خودداری کرد .

2-بیماران حتما از ماسک استفاده کنند .

3-از بوسیدن کودکان خودداری شود .

4-از پراکندگی اخلاط در هوا و زمین خودداری کنند .

پیشگیری در جامعه :

    · اصلی ترین راه مبارزه با این بیماری شناسایی افراد مبتلا و درمان آنها با داروهای ضد سل می باشد ( تحت نظارت مستقیم DOTS )

    · شناسایی افراد آلوده که به هنوز به سل مبتلا نشده اند .

    · ارتقا آموزشهای بهداشتی و سطح اقتصادی فرهنگی در جامعه موجب کاهش بیماری می گردد .

    · مبارزه با بیماری ایدز ، این بیماری موجب شیوع موج جدید از بیماری سل گردیده است .

    · حیواناتی که با انجام آزمایش توبرکولیناسیون واکنش مثبت نشان می دهند از گله خارج و معدوم شوند .

    · تمام افرادی که با حیوانات سرو کار دارند باید از نظر پرتو نگاری سینه و کشف خلط مورد آزمایش قرار گیرند و افراد مبتلا معالجه شوند .

    · مزارع آلوده برای چند ماه نباید مورد استفاده چرای دامها قرار گیرند .

پیشگیری با واکسن سل ( ب ث ژ ) :

    با توجه به دستور العملهای کشوری واکسن ب ث ژ در حال حاضر در بدو تولد و در یک نوبت تزریق می شود .

    · تزریق مکرر واکسن سودبخش نیست و فقط یک بار تزریق کافی است .

    باید دانست که واکسن ب ث ژ از بروز موارد خطرناک و مرگ و میر بیماری سل منشتر اعضای بدن و سل مننژیت جلوگیری به عمل می آورد ولی اثرات ناچیزی در پیشگیری از گسترش بیماری سل در جامعه دارد .

شرایط اتاق بیمار :

1-نور خورشید به مقدار کافی به داخل اتاق نفوذ کند .

2-به اندازه کافی پنجره داشته باشد ( یک پنجم مساحت کف اتاق )

3-از بستن پنجره اتاق بیماری خودداری کنید .

برای ریشه کنی بیماری سل باید اصل مهم بیمار یابی فعال اجرا شود :

    در ایران حدود 8 هزار مورد سل در سال گزارش می شود که در نواحی شمالی کشور ، ایلام ، سنندج ، کردستان و به خصوص بیجار این بیماری بیشتر گزارش
شده است .