نکات درسی فصل هفتم و هشتم کتاب زیست شناسی و آزمایشگاه 1

- تنظیم محیط داخلی و دفع مواد زاید

1-            کل مایع بین سلولی که سلول ها در آن قرار دارند ، محیط داخلی نام دارد.

2-            خون بخشی از محیط داخلی است.

3-            محیط داخلی باید حالت نسبتاً پایدار و یکنواختی داشته باشد تا سلول ها در آن زنده بمانند.

4-            مجموعه ی اعمالی که در بدن جانداران پرسلولی برای حفظ پایداری محیط داخلی انجام می شود ، هومئوستازی نام دارد.

5-            هومئوستازی شامل اعمالی مثل تنظیم قند ، نمک ، آب ، اسید - باز ، دما و دفع مواد زائد است.

6-            یکی از مواد زائد که تولیدی واکنش های بدن ، مواد زائد نیتروژن دار می باشند که بیشتر محصول سوختن آمینو اسید ها هستند.

7-            مواد زائد نیتروژن دار سمی هستند و باید از بدن جاندار دفع شوند.

8-            مواد زائد نیتروژن دار در جانوران مختلف جانوران مخلف با توجه به زیستگاه آنها ، متفاوت است.

9-            جانوران آبزی بیشتر آمونیاک ( NH3 ) که بسیار سمی است تولید و دفع می کنند.

10-        دفع آمونیاک نیاز به آب زیاد دارد و برای جانداران آبزی مناسب است.

11-      پلاناریا و بی مهرگان کوچک از همه ی سلول های سطحی بدن خود آمونیاک دفع می کنند و ماهی ها با آبشش خود آمونیاک دفع می کنند.

12-        جانوران خشکی زی به خاطر محدودیت آب ، به جای آمونیاک ، اوره و اسید اوریک دفع می کنند.

13-        جانوران می توانند برای مدتی اوره و اسید اوریک را در بدن خود نکه دارند و سپس به تناوب آن را دفع کنند.

14-        جانوران برای تبدیل آمونیاک به اوره و اسید اوریک باید انرژی صرف کنند.

15-        پستانداران و دوزیستان اوره دفع می کنند که سمیت آن نسبت به آمونیاک 100000 بار کمتر است.

16-        وزغ ها در حضور آب ،‌ آمونیاک . در خشکی اوره دفع می کنند.

17-        پرندگان ، حشرات و بعضی خزندگان اوریک اسید دفع می کنند که دفع آن به آب چندانی نیاز ندارد.

18-        تولید اوریک اسید از اوره و آمونیاک انرژی بیشتری نیاز دارد.

دستگاه دفع ادرار انسان

19-        اوره ، اوریک اسید ، کراتینین و مواد خارجی مانند دارو ها و حشره کش ها به وسیله ی کلیه های ما دفع می شوند.

20-      کلیه ها به صورت قرینه در دو طرف ستون مهره ها ، در بخش پشتی شکم قرار دارند و هر کدام یک میلیون لوله ی سازنده ادرار (نفرون) دارند.

21-        هر نفرون خود شامل چهار بخش است 1- کپسول بومن 2- لوله ی خمیده ی نزدیک 3 لوله ی هنله 4- لوله ی پیچیده ی دور.

22-        هر نفرون در انتها به لوله های جمع کننده ی ادرار ختم می شود.

23-        دیواره ی لوله ی ادراری فقط از یک لایه سلول پوششی تشکیل شده است ولی شکل و کار این سلول ها در نقاط مختلف متفاوت است.

24-        در داخل کپسول بومن ، یک شبکه ی مویرگی به نام گلومرول وجود دارد.

25-        دربرش کلیه ، دو بخش قشری و مرکزی دیده میشود که لوله ی هنله در بخش مرکزی قرار دارد.

26-        بخش قشری ظاهری دانه دار دارد که به خاطر وجود گلومرول ها در آن بخش است .

27-        بخش مرکزی دارای هرم هایی است که ظاهری خط دار دارند که به خاطر وجود لوله های جمع کننده ی ادرار در این بخش است.

28-        در بخش مرکزی ، هرم های مخططی وجود دارد که به همراه بخش قشری خود یک لوب کلیه را می سازند.

29-      به هر کلیه یک سرخرگ وارد می شود که انشعابات آن از بین هرم ها عبور و در بخش قشری تقسیم و سرانجام گلومرول ها یا کلافه های درون کپسول بومن را می سازند.

30-      از گلومرول سرخرگ کوچکی (سرخرگ وابران) خارج و در اطراف لوله های پیچیده‌ی دور و نزدیک و لوله ی هنله ، انشعابات مویرگی جدیدی به نام شبکه ی مویرگی دوم می سازند. ( شبکه ی مویرگی اول همان گلومرول است)

31-        مویرگ های شبکه ی دوم مویرگی بعد از اتصال با هم ، سرانجام سیاهرگ های کلیه را می سازند.

تشکیل ادرار

32-        ساخته شدن ادرار نتیجه ی سه پدیده است که در نفرون رخ می دهد 1- تراوش 2- بازجذب 3- ترشح

33-        در تراوش حجم زیادی از مواد پلاسمای خون به کپسول بومن تراوش می شوند ( بجز پروتئین های درشت)

34-        عامل اصلی تراوش فشار خون است.

35-        در شبانه روز 180 لیتر تراوش در کلیه های ما صورت می گیرد. ( حجم کل پلاسمای بدن 3 لیتر است)

36-        دربازجذب ،‌ 99% مواد تراوش شده دوباره به مویرگ های خونی شبکه ی دوم مویرگی برگردانده می شود.

37-        بازجذب از هدررفتن گلوکز، سدیم ، آب و سایر مواد مفید بدن جلوگیری می کند.

38-        بازجذب خود به دو صورت انجام می شود 1- بازجذب فعال 2- بازجذب غیر فعال

39-        بازجذب فعال با صرف انرژی ATP و بر خلاف شیب غلظت صورت می گیرد.

40-        باز جذب غیر فعال نتیجه ی اختلاف غلظت و پدیده ی اسمز و فشار اسمزی است که بین خون و مایع لوله ی نفرون وجود دارد.

41-      درترشح برخی مواد با صرف انرژی از خون گرفته و به مجرای نفرون ترشح می شوند ( یون هیدروژن ، پتاسیم ، بعضی دارو ها مثل پنیسیلین)

42-        شکل کتاب مربوط به تشکیل ادرار در نفرون بسیار مهم است و نکات آن به شرح زیر است.

a)  ترشح فقط در لوله های پیچیده صورت می گیرد.

b)  بازجذب فعال نمک در همه ی لوله ی نفرون صورت می گیرد.

c)  گلوکز و آمینو اسید ها در لوله ی پیچیده ی نزدیک و بیکربنات درلوله ی پیچیده ی دور بازجذب فعال می شوند.

d)  بیکربنات درلوله ی پیچیده ی نزدیک بازجذب غیر فعال می شود.

e)  همچنین اوره در لوله ی جمع کننده ی ادرار ، آب در لوله ی پیچیده ی نزدیک ، لوله ی هنله و لوله ی جمع کننده ی ادرار و نمک در لوله ی هنله بازجذب غیر فعال دارند.

43-        بعد از تولید ادرار ، لوله های جمع کننده ی ادرار آن را به لگنچه می ریزند و توسط لوله ی میزنای ادرار به مثانه برده می شود.

نقش کلیه ها در تنظیم اسید - باز محیط داخلی

44-        PH محیط داخلی بدن در حدود 4/7 ثابت است.

45-        کلیه ها با تنظیم دفع یون هیدروژن و بیکربنات،  PH محیط داخلی را تنظیم می کنند.

46-        در حالت قلیایی ، یون بیکربنات (

 

                  HCO3-) و در حالت اسیدی ، یون هیدروژن( H+ ) توسط کلیه ها دفع می شود.

تخلیه ی ادرار

47-        ورود ادرار به مثانه با حرکات دودی شکل ماهیچه های صاف دیواره ی میزنای صورت میگیرد.

48-      اگر کشش دیواره ی مثانه به حد خاصی برسد ، گیرنده های آن تحریک می شوند و با ارسال پیام عصبی به نخاع ، انعکاس تخلیه ی مثانه را فعال می کنند.

49-        در شخص بالغ این انعکاس ها به وسیله ی مراکز مغزی و به صورت ارادی قابل مهار یا تسهیل است.

50-      ماهیچه های حلقوی پائین مثانه دو دسته اند.1- ماهیچه های صاف حلقوی در نواحی پائین مثانه معمولا منقبض هستند و دهانه ی میزراه را بسته نگه میدارند ، 2- کمی پائینتر در میزراه ماهیچه ی حلقوی دیگری از نوع ارادی و مخطط قرار دارد .

51-        در کودکانی که هنوز ارتباط مغز و نخاع به طور کامل برقرار نشده است ، تخلیه ی مثانه به صورت غیر ارادی صورت می گیرد.

دفع مواد زائد در گیاهان

52-        بیشتر مواد دفعی حاصل از متابولیسم گیاهان شامل اکسیژن ، دی اکسید کربن و آب است.

53-        مقدار اضافی هر یک از این مواد با انتشار از راه روزنه های گیاه ، دفع می شوند.

54-        برخی مواد دفعی گیاهان ممکن است از طریق افتادن برگ ها و بخش هایی از پوست گیاهان چوبی دفع شوند.

55-        موادی چون رزین ، تانن و سمغ در بخش های مرده ،‌مثل ساقه انبار می شوند.

56-        در گیاهان علفی ، مواد دفعی در واکوئل ها و دیواره ی سلولهای آنها جمع می شوند.

57-      برخی مواد دفعی گیاهان ، نقش دفاعی دارند و از خورده شدن گیاه توسط جانوران گیاهخوار جلوگیری می کنند و یا گیاه را در برابر عوامل بیماری زا ، حفظ می کنند.

خلاصه‌ی درس فصل 8 (حرکت) ازکتاب زیست شناسی و آزمایشگاه 1 کلاس دوم تجربی


ویژگی های اسکلت و حرکت در مورچه :

1) مورچه دارای 3 جفت پای بند بند است که هر بند لوله‌ای توخالی است .

2) مورچه اسکلت خارجی دارد ؛ این اسکلت از جنس ماده‌ای محکم به نام کیتین است .

3) کیتین نوعی پلی ساکارید است و در مورچه (و سایر حشرات) در ماده‌ی زمینه‌ای پروتئینی قرارگرفته است.

4) در مورچه ماهیچه ها به صورت زوج از داخل به اسکلت چسبیده‌اند .

5) در مورچه مفصل ها از نوع گوی و کاسه‌ای است .

انواع روش های حرکتی در جانوران :     

1) حرکات کرمی شکل که نوعی خزیدن هم محسوب می شود .

2) خزیدن در دوزیستان و خزندگان

3) پرواز کردن در پرندگان و حشرات و خفاش ها

4) راه رفتن و دویدن در پستانداران و ...

5) شنا کردن در ماهی ها و دوزیستان و ...


نکته : بعضی از جانوران ثابت هستند و در عوض محیط در اطراف آنها در جریان است مثا مرجان ها و اسفنج ها

دلایل حرکت در جانوران :         1) برای به دست آوردن غذا

                                           2) برای فرار از خطر

                                           3) برای جفت یابی و تولید مثل

                                           4) برای یافتن محیطی با شرایط مناسب تر (مثلا دمای مناسب تر )

الف) ویژگی های حرکت کرمی شکل در کرم خاکی : کرم خاکی جزء کرم های کم تار است . این جانور پا ندارد و بدن او از تعدادی حلقه تشکیل شده است . در بدن خود دو دسته ماهیچه دارد : 1) ماهیچه های حلقوی در بخش بیرونی تر    2) ماهیچه های طولی در زیر ماهیچه های حلقوی

 نحوه‌ی حرکت : کرم خاکی برای حرکت در ابتدا ماهیچه های حلقوی خود را در قسمت جلو بدن منقبض می کند و در نتیجه قسمت جلو بدن را به پیش می راند ؛ بعد از آن نوبت به ماهیچه های طولی می رسد که با انقباض خود بقیه قسمت های بدن را به سمت جلو بکشند .

ب ) حرکت در چهارپایان ( دوزیستان خزندگان و پرندگان ) : این جانوران اسکلت داخلی دارند و ماهیچه های آنها بر روی این اسکلت سوار است . در خود این جانوران انواع روش های حرکتی وجود دارد .

       ب 1 ) جانورانی که راه می روند و یا می دوند که نمونه آنها اسب است . در اسب تعداد زیادی ماهیچه وجود دارند که معمولا به صورت متقابل و همکار فعالیت دارند چون هر ماهیچه فقط می تواند منقبض شود و در نتیجه ماهیچه‌ی دیگری باید وجود داشته باشد تا آن را به حالت اول برگرداند . (شکل کتاب در صفحه‌ی 132 مهم است )

       ب 2 ) پرواز کردن که نمونه‌ی آنها پرندگان هستند . در این جانوران دست ها تبدیل به بال شده است ( شکل ص 133 مهم است ) و بدن آنها پوشیده از پر شده است . دلیل صعود پرندگان کاهش فشار هوا در بالای بال ها نسبت به سطح زیرین است ؛ در ضمن بدن آنها نیز دوکی شکل شده تا راحت‌تر هوا را بشکافد و پیش برود.

       نکته : پرندگان در ناحیه‌ی مچ بال خود ساختاری به نام بالک دارند که نقش مهمی در پرواز دارد و بدون آن پرنده قادر به صعود نیست. بالک از ایجاد جریان آشفته در پشت بال ها جلوگیری می کند .

ج ) شنا کردن که نمونه مهم آنها ماهی ها هستند . بدن این جانوران دوکی شکل است ، اسکلت درونی دارند و ماهیچه ها در د وطرف ستون مهره ها قرار دارند. دارای چند باله هستند که هر کدام وظایفی بر عهده دارند .

                   الف) باله‌ی دمی که وسیعترین سطح را دارد و با حرکت خود نیروی حرکت ماهی را تأمین می کند.

                   ب ) باله های سینه‌ای ، پشتی و مخرجی که برای تغییر جهت حرکت به کار می روند .

                   ج) باله های سینه‌ای همچنین در کند و تند کردن حرکت ماهی نقش دارند .

       نکته : ماهی ها در شکم خود اندامکی به نام بادکنک شنا دارند که پر ازگاز است و ماهی ها با کم و زیاد کردن گار آن در سطوح مختلف آب شنا می کنند و در کل به حرکات عمودی ماهی کمک می کند .

د ) نحوه حرکت در آدمی : انسان راه می رود ؛ دارای اسکلت داخلی است که ماهیچه های اسکلتی (مخطط و ارادی ) بر روی آنها سوار شده‌اند .

د- 1 ) ساختار ماهیچه‌ی اسکلتی در انسان : اسکلت ماهیچه‌ای در انسان از تعداد زیادی سلول ماهیچه‌ای کشیده و طویل به نام تار ماهیچه ای یا میون به وجود آمده است . میون ها در سیمانی از جنس بافت پیوندی قرار دارند و به صورت دسته‌ای به دور تعدادی از آنها غلافی پیوندی تشکیل شده است ؛ این غلاف ها در دو سر ماهیچه به هم پیوسته و زردپی ها را به وجود می آورند . زردپی ها نوعی بافت پیوندی مقاوم هستند که ماهیچه ها را به اسکلت وصل می کنند و نیروی ماهیچه را به استخوان و اسکلت منتقل می کنند .

د 2 ) ساختار تار ماهیچه‌ای : غشاء تار ماهیچه ای سارکولم و سیتوپلاسم آن سارکوپلاسم و شبکه آندوپلاسمی صاف آن شبکه‌ی سارکوپلاسمی نامیده می شود . هر تار ماهیچه‌ای در درون خود تعداد زیادی بخش های لوله مانند دارد که تارچه نامیده می شوند و ظاهر مخطط دارند. شبکه‌ی سارکوپلاسمی منشعب شده و در درون تارچه ها نفوذ می کند .

                هر تارچه از واحدهایی به نام سارکومر ساخته شده است که واحد کار در تار ماهیچه‌ای محسوب می شوند . سارکومر در اصل بخشی از تارچه است که در بین دو خط تیره به نام Z قرا گرفته اند . ( توضیح بیشتر در مورد سارکومر بر روی شکل )

                هنگام انقباض فاصله‌ی دو خط Z کم می شود یعنی سارکومر کوتاه می شود و سر جمع کوتاه شدن همه سارکومر ها باعث انقباض و کوتاه شدن تار ماهیچه‌ای می شود .

انواع انقباض : 1) انقباض ایزوتونیک ( با کشش ثابت ) : در این نوع انقباض طول ماهیچه در هنگام انقباض تغییر می کند و کوتاه می شود.

                      2 ) انقباض ایزومتریک : در این نوع انقباض طول ماهیچه در هنگام انقباض تغییر نمی کند . مثلا در نگه داشتن یک وزنه

                      3 ) تونوس ماهیچه‌ای : در این نوع انقباض ماهیچه ها به نوبت منقبض می شوند . تونوس ماهیچه ای انقباض خفیف ماهیچه ها است و    باعث سختی آنها می شود و برای نگهداری و حفظ وضعیت بدن مثل سر و گردن به کار می رود .

                        نکته : تونوس ماهیچه‌ای در هنگام خواب متوقف می شود . به همین خاطر است که مثلا در هنگام خواب پلکها پائین می افتند

اسکلت بدن :


انواع اسکلت :

1 ) اسکلت غضروفی مثلا در ماهی های غضروفی و کوسه ها

2 ) اسکلت استخوانی

وظایف اسکلت :               

1) تکیه گاهی برای ماهیچه ها

2) حفاظت از بخش های داخلی بدن مثل مغز و شش

3) شکل دادن به بدن

4) در حرکت دادن بدن

5) خون سازی

6) ذخیره مواد معدنی مثل کلسیم


انواع بافت استخوانی :

الف) بافت استخوانی متراکم که از مجموعه هایی به نام سیستم هاورس تشکیل شده است . هر سیستم هاورس مجموعه‌ای از دوایر متحدالمرکز است که در وسط آنها مجرایی به نام هاورس قرار گرفته است .

ب ) بافت استخوانی اسفنجی که در آن تیغه های استخوانی نامنظم هستند و حفرات زیادی در آن وجو د دارد .

انواع استخوان ها :

 1) استخوان های کوتاه مثل استخوان های انگشتان دست و پا

2 ) استخوان های دراز مثل استخوان ران و ساعد و بازو

3) استخوان های پهن مثل مهره ها و لگن و کتف


 

نکته : دو سر استخوان های دراز و بخش میانی استخوان های کوتاه و پهن از نوع بافت استخوانی اسفنجی است .

نکته2 : وسط تنه استخوان های دراز دارای مغز زرد استخوان و در بخش های اسفنجی مغز قرمز استخوان داریم که مغز قرمز استخوان توانایی خون سازی دارد.


مفصل ها : محل اتصال دو استخوان را مفصل گوئیم . در مفصل بخش های زیر مشاهده می شود :

            الف) غضروف های دو سر استخوان که لغزیدن استخوان ها بر روی یکدیگر را تسهیل و از سایش استخوان ها در محل مفصل جلوگیری می کنند .

            ب ) مایع مفصلی که لغزیدن را در دو سر استخوان راحت می کنند .

            ج) کپسول رشته‌ای که از جنس بافت پیوندی است و مفصل را نگه می دارد .

            د ) رباط ها که برای نگهداری و محدود کردن حرکت در محل مفصل به کار می روند .

            هـ ) زردپی ها که علاوه بر اتصال ماهیچه ها به استخوان ها در نگهداری محل مفصل کمک می کنند .

انواع مفصل :

1)      مفصل گوی و کاسه ای در محل اتصال بازو به کتف یا ران به لگن . این نوع مفصل آزادی حرکت در همه جهات را دارد .

2)      مفصل لولایی که  فقط در حد خاص و در جهت خاصی اجحازه حرکت به استخوان را می دهد ، مثل نفصل آرنج  یا زانو

3)      مفصل لغزنده در ناحیه مچ پا یا دست

4)      مفصل محوری در محل اتصال زندزیرین و زبرین


ورزش


الف) چرا به ورزش نیاز داریم ؟

1) تعادل وزن بدن

2) جلوگیری از بیماری های قلبی و عروقی

3) افزایش توان کاری

4) احساس سلامتی روحی و جسمی

5) افزایش اعتماد به نفس در زندگی

 ب ) فوائد ورزش :          

1) داشتن ماهیچه های قوی

2) توان کاری بالاتر

3) انعطاف پذیری

4) وزن بدنی متعادل

5) دستگاه تنفس کارآمد ( تنفس آهسته اما عمیق)

6) دستگه گردش خون کارآمد . ( قلب قوی و تعداد ضربان کمتر در دقیقه )


حرکت در گیاهان :

انواع حرکت در گیاهان :  1) غیر فعال: که در آن خود گیاه نقشی ندارد ، مثلا باز شدن هاگدان ها و میوه ها به خاطر کاهش رطوبت

                                    2 ) فعال : که در آن خود گیاه نقش فعالی ایفا می کند .

انواع حرکت های فعال در گیاهان :

1)    خود بخودی : در این حالت محرک بیرونی نقشی ندارد مثل پیچش یا نوتاسیون درگیاه پیچک که به خاطر تفاوت رشد سلول ها در دو طرف ساقه رخ می دهد .

2)      حرکت های القایی: که در این حرکت ها محرک بیرونی نقش بسیار مهمی دارد . این نوع حرکت خود شامل انواع زیر می شود :

a.        گرایش ها : گیاه به سوی محرکی خاص حرکت دارد مثل نور یا زمین یا گرما یا ماده ی شیمیایی

b.        تاکتیک ها : در این نوع ، حرکت در سطح سلول در نظر گرفته می شود ، مثل حرکت گامت نر به سوی گامت ماده

c.        تنجش ها : که در آنها محرک مهم است ولی لزوماً حرکت در جهت یا خلاف محرک نیست . تنجش خود شامل انواع زیر است :

                                     i.      شب تنجی مثل بر روی هم قرار گرفتن برگهای متقابل در اقاقیا در هنگام شب

                                   ii.      لرزه تنجی : که حرکت در اثر تماس است ، مثل قرار گرفتن برگهای متقابل گیاه حساس در اثر لمس آن

                                  iii.      بساوش تنجی : مثل بسته شدن برگها در گیاه گوشتخوار دیونه در اثر تحریک شکاری مثل حشره